حق آزادی رفتوآمد و خروج از کشور از حقوق اساسی هر شهروند است، با این حال مراجع قضایی برای پیشگیری از فرار متهمان، تکمیل تحقیقات مقدماتی و تضمین حقوق شاکی، در شرایط معینی اقدام به صدور دستور ممنوعیت خروج از کشور میکنند. قانون آیین دادرسی کیفری برای جلوگیری از تضییع حقوق افراد و رفتارهای سلیقهای، ضوابط، مواعد و تشریفات معینی برای صدور و اجرای این تصمیمات در نظر گرفته است. در این مطلب، انواع ممنوعالخروجی کیفری، مراحل ابلاغ، نحوه اجرای آن توسط مراجع انتظامی و حقوق اعتراضی متهم مورد ارزیابی قرار میگیرد.
شرایط و مواعد قانونی صدور دستور ممنوعالخروجی
قانونگذار در قانون آیین دادرسی کیفری، صدور دستور منع خروج از کشور توسط بازپرس را در دو وضعیت و مقطع زمانی کاملاً متفاوت تعریف کرده است:
صدور دستور ممنوعالخروجی پیش از دسترسی به متهم
بر اساس ماده ۱۸۸ قانون آیین دادرسی کیفری، تا زمانی که به متهم دسترسی حاصل نشده است، بازپرس میتواند با توجه به اهمیت و ادله وقوع جرم، دستور منع خروج او را از کشور صادر نماید. این دستور در موارد زیر واجد ویژگیهای معینی است:
یک. اعتبار این دستور به مدت شش ماه است و مقام قضایی در صورت لزوم میتواند آن را تمدید کند.
دو. در صورتی که مدت شش ماه منقضی شود و تمدیدی صورت نگیرد، این دستور به خودی خود منتفی و بیاثر میشود و مراجع اجرایی مجاز به جلوگیری از خروج فرد نیستند.
سه. چنانچه متهم در دسترس باشد یا احضار شده و در مرجع قضایی حضور یافته باشد، استفاده از ماده ۱۸۸ فاقد وجاهت قانونی است و بازپرس باید از سازوکارهای دیگر استفاده کند.
صدور دستور ممنوعالخروجی پس از دسترسی به متهم در قالب قرار نظارت قضایی
مطابق ماده ۲۴۷ قانون آیین دادرسی کیفری، زمانی که به متهم دسترسی وجود دارد و تفهیم اتهام صورت گرفته است، بازپرس میتواند متناسب با جرم ارتکابی علاوه بر قرارهای تأمین کیفری، قرار نظارت قضایی صادر کند که یکی از بندهای آن، ممنوعیت خروج از کشور است.
بر اساس تبصره ۲ ماده ۲۴۷ و ماده ۲۴۸ قانون، این نوع قرار باید به صورت رسمی به متهم ابلاغ شود. متهم حق دارد ظرف مدت ده روز از تاریخ ابلاغ، نسبت به این تصمیم به دادگاه صالح اعتراض کند. مدت اعتبار قرار نظارت قضایی مبنی بر ممنوعالخروجی نیز شش ماه است و قابلیت تمدید با همان تشریفات را دارد.
فرآیند اداری و مرجع صالح جهت اجرای دستور ممنوعالخروجی
بر اساس ماده ۲۹۲ قانون آیین دادرسی کیفری، برای جلوگیری از بینظمی و صدور مکاتبات پراکنده، تمامی تصمیمات و قرارهای قضایی مربوط به ممنوعیت خروج از کشور باید منحصراً از طریق دادستان کل کشور به مراجع اجرایی ذیصلاح نظیر پلیس مهاجرت و گذرنامه فراجا ارسال گردد.
هیچ شعبه بازپرسی یا دادگاهی حق ندارد مستقیماً دستور ممنوعالخروجی را برای پلیس گذرنامه ارسال کند. همچنین در صورتی که پرونده با صدور قرار منع تعقیب، موقوفی تعقیب، برائت یا انقضای مواعد قانونی بدون تمدید خاتمه یابد، رفع اثر از ممنوعالخروجی نیز باید از طریق دادستانی کل کشور انجام پذیرد.
حقوق متهم و شیوههای اعتراض به ممنوعالخروجی
قانونگذار برای حفظ تعادل میان کشف جرم و رعایت حقوق دفاعی شهروندان، امکان بازبینی قضایی را فراهم کرده است:
متهم میتواند پس از ابلاغ قرار نظارت قضایی، لایحه اعتراضی خود را با ذکر دلایلی چون عدم تناسب جرم، ضرورتهای پزشکی، تحصیلی یا تجاری برای خروج از کشور، ثبت نماید. دادگاه مکلف است خارج از نوبت به این اعتراض رسیدگی کرده و در صورت موجه بودن دلایل، دستور ممنوعالخروجی را لغو نماید. علاوه بر این، در فرضی که شش ماه از تاریخ صدور دستور ماده ۱۸۸ بگذرد و بازپرس تمدیدی ثبت نکرده باشد، ذینفع میتواند درخواست رفع اثر سیستمی را ارائه دهد.
جمعبندی
دستور ممنوعالخروجی کیفری ابزاری موقت برای تضمین حضور متهم و اجرای عدالت است که صرفاً بر پایه موازین قانونی و با رعایت سقفهای زمانی ششماهه اعمال میشود. متهمان با آگاهی از حق اعتراض ده روزه و ضرورت استعلام انقضای مواعد قانونی، میتوانند در مراجع ذیصلاح از حقوق قانونی خویش دفاع کرده و در صورت رفع ضرورت، تقاضای لغو این محدودیت را پیگیری نمایند.
پرسشهای متداول
آیا دستور ممنوعالخروجی صادره از سوی بازپرس برای همیشه معتبر است؟
خیر، مدت اعتبار دستور ممنوعالخروجی در هر دو حالت ماده ۱۸۸ و ماده ۲۴۷ حداکثر شش ماه است و در صورت عدم تمدید مجدد توسط مرجع قضایی، خودبهخود باطل میشود.
متهم تا چه زمانی فرصت دارد به قرار ممنوعالخروجی اعتراض کند؟
متهم حق دارد ظرف مدت ده روز از تاریخ ابلاغ رسمی قرار نظارت قضایی، اعتراض خود را به دادگاه کیفری صالح تقدیم نماید.
آیا بازپرس میتواند مستقیماً به پلیس فرودگاه یا گذرنامه نامه ارسال کند؟
خیر، طبق صریح ماده ۲۹۲ قانون آیین دادرسی کیفری، تمامی دستورات ممنوعیت خروج یا رفع آن باید لزوماً از طریق دادستان کل کشور به مراجع اجرایی ابلاغ شود.
آیا پس از صدور قرار برائت یا منع تعقیب، ممنوعالخروجی فوراً برداشته میشود؟
بله، با صدور این قرارها و قطعی شدن آنها، مرجع قضایی مکلف است بلافاصله مراتب رفع ممنوعالخروجی را از طریق دادستانی کل کشور به اداره گذرنامه اعلام کند.
