اجرای تعهد در قراردادها یکی از اصول اساسی روابط قراردادی است و طرفین ملزم به انجام مفاد توافقشده میباشند. با این حال، گاهی ممکن است اجرای تعهد عملاً غیرممکن یا غیرمنطقی شود، مانند تحویل یک خانه، کشیدن یک تابلو هنری یا ارائه خدمات تخصصی. این مقاله به بررسی نحوه مواجهه دادگاههای ایران با موضوع اجرای تعهد، فسخ قرارداد و مطالبه خسارت میپردازد و همچنین مقایسهای با حقوق فرانسه، نظام کامنلا و کنوانسیونهای بینالمللی ارائه میدهد.
اجرای تعهد در حقوق ایران؛ اصل و استثناها
قانون مدنی ایران اصل را بر اجرای تعهد در قراردادها میداند. به این معنی که، اگر اجرای تعهد ممکن باشد، دادگاه متعهد را موظف به انجام آن میکند.
مثال: فروشنده آپارتمان موظف است ملک را تحویل دهد؛ تا زمانی که آپارتمان موجود باشد، دادگاه میتواند اجرای عین تعهد را الزامآور کند.
محدودیتهای اجرای عین تعهد
گاهی تعهدات شخصی یا غیرمالی است و نمیتوان اجرای آن را به زور از متعهد خواست.
مثال: نقاشی که قول کشیدن پرتره داده است، نمیتوان او را مجبور به خلق اثر کند. همچنین، اجرای قرارداد ممکن است از نظر اقتصادی به صرفه نباشد؛ مثلاً وقتی قیمت کالا چند برابر شده باشد.
فسخ قرارداد به جای اجرای تعهد
در مواردی که اجرای تعهد امکانپذیر نیست یا منافع طرف مقابل به خطر میافتد، دادگاه میتواند قرارداد را فسخ کند و طرف آسیبدیده را قادر به دریافت خسارت سازد.
مثال: وقتی فروشنده آپارتمان ملک را تحویل ندهد، دادگاه قرارداد را فسخ میکند تا خریدار بتواند مبلغ پرداختی را پس بگیرد.
درخواستهای جایگزین در اجرای تعهد
برخی نظامهای حقوقی مانند فرانسه امکان طرح همزمان درخواست اجرای تعهد، فسخ و خسارت را فراهم کردهاند. در ایران نیز قانون آیین دادرسی این امکان را میدهد، هرچند رویه دادگاهها متفاوت است.
مثال: خریدار خودرو میتواند ابتدا درخواست تحویل خودرو دهد و در صورت عدم امکان، همزمان فسخ قرارداد یا دریافت خسارت را مطالبه کند.
مقایسه با حقوق بینالملل
- فرانسه: اجرای عین تعهد اصل است و در صورت عدم امکان، فسخ یا خسارت جایگزین میشود.
- کامنلا (انگلستان و آمریکا): تمرکز اصلی بر پرداخت خسارت مالی است و اجرای تعهد کمتر رایج است.
- کنوانسیون بیع بینالمللی کالا (CISG): هر سه گزینه اجرای تعهد، فسخ و خسارت پیشبینی شده است.
مشکلات عملی اجرای تعهد
حتی اگر دادگاه حکم به اجرای تعهد بدهد، ممکن است در عمل انجام نشود:
- متعهد امکانات یا تخصص لازم را نداشته باشد
- اجرای قرارداد از نظر اقتصادی به صرفه نباشد
در چنین شرایطی، بهترین راهکار، مطالبه جایگزین (فسخ یا خسارت) است.
تماس را آغاز کنید
برای شروع مشاوره فوری کلیک کنید
نتیجهگیری و پیشنهادها
- رویه دادگاههای ایران در اجرای تعهد پراکنده و مبهم است.
- قانونگذار میتواند مقررات روشنتری درباره زمان فسخ و مطالبه خسارت وضع کند.
- دادگاهها باید اجازه دهند خواستههای جایگزین همراه با الزام به اجرا مطرح شوند تا دعوا کشدار نشود.
- آموزش قضات و وکلا در این زمینه باعث یکدست شدن آرا میشود.
سوالات متداول
اصل در حقوق ایران بر اجرای تعهد در قراردادها است؛ یعنی اگر اجرای تعهد ممکن باشد، دادگاه متعهد را موظف به انجام آن میکند.
خیر. برخی تعهدات شخصی یا غیرمالی (مانند خدمات هنری یا مهارتهای تخصصی) و همچنین تعهداتی که اجرای آنها از نظر اقتصادی به صرفه نباشد، قابل اجبار نیستند.
اگر اجرای تعهد در قراردادها غیرممکن یا مضر به منافع طرف مقابل باشد، دادگاه میتواند قرارداد را فسخ کند و طرف آسیبدیده را برای دریافت خسارت مجاز نماید.
بله. در ایران، با توجه به قانون آیین دادرسی مدنی، امکان درخواستهای جایگزین وجود دارد، اگرچه رویه دادگاهها ممکن است متفاوت باشد. نظامهای حقوقی دیگر، مانند فرانسه و کنوانسیون بیع بینالمللی کالا، نیز چنین امکانهایی را فراهم کردهاند.
فرانسه: اجرای عین تعهد اصل است؛ در صورت عدم امکان، فسخ یا خسارت جایگزین میشود.
کامنلا (انگلستان و آمریکا): تمرکز اصلی بر پرداخت خسارت مالی است و اجرای عین تعهد کمتر رایج است.
CISG (کنوانسیون بیع بینالمللی کالا): هر سه گزینه—اجرای تعهد، فسخ و خسارت—پیشبینی شده است.
متعهد امکانات یا تخصص لازم برای انجام تعهد را نداشته باشد
اجرای تعهد در قراردادها از نظر اقتصادی به صرفه نباشد
در این موارد، بهترین راهکار درخواست جایگزین مانند فسخ یا خسارت است.
وضع مقررات روشن درباره زمان فسخ و مطالبه خسارت
امکان طرح همزمان خواستههای جایگزین با الزام به اجرا
آموزش قضات و وکلا برای یکدست کردن رویه دادگاهها
- آمادهسازی پرونده قبل از مشاوره حقوقی؛ ۸ اقدام ضروری برای موفقیت در دعاوی ملکی
- استصحاب در حقوق و فقه اسلامی؛ تحلیل اصول، اقسام و کاربرد عملی
- راهنمای کامل خریدار ملک؛ نکات کلیدی قراردادها و اسناد تکمیلی
- حقوق خریدار اول در معاملات ملکی و نحوه ابطال معامله دوم
- انتخاب وکیل محلی؛ چرا وکیل شهر محل دادگاه بهترین انتخاب است؟
دیدگاهتان را بنویسید